Valkenburg aan de Geul

thumb|Topografische gemeentekaart van Valkenburg, december 2017 thumb|Reliëfbeeld van de gemeente Valkenburg thumb|De Dikke Kei van Valkenburg anno 2014 Valkenburg aan de Geul () (Limburgs: Valkeberg aan de Geul) is een gemeente in het zuiden van de Nederlandse provincie Limburg. De naam van de gemeente verwijst naar de hoofdplaats Valkenburg en de rivier de Geul, die min of meer van oost naar west door de gemeente stroomt. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 3690 hectare.

Topografie en demografie Dorpen, gehuchten en buurtschappen

De gemeente Valkenburg aan de Geul omvat het stadje Valkenburg, 6 dorpen, 8 gehuchten (<500 inwoners) en 7 buurtschappen (<100 inwoners).

Aantal inwoners per woonkern op 1 januari 2005 ( voor Schin op Geul, Valkenburg en Walem): Nederlandse naamLimburgse naamAantalValkenburgValkebergBergBerg3.500BroekhemBrokem1.960HouthemHoutem1.470Schin op GeulSjinSibbeSuub1.080ViltVild950IJzerenIezere330SchoonbronSjuèmer230EmmabergD'n Emmaberg180TerblijtTerbliet180StrabeekSjtraobaek170WalemWalemOud-ValkenburgOud-Valkeberg130HeekDe Hièk120(Bron: CBS) De belangrijkste buurtschappen in de gemeente zijn: Strucht (Sjtröch), Keutenberg (Keuteberg), Heerstraat (Hièrsjtraot), Engwegen (Ingwege), Sint Gerlach (Sint-Gerlach), Vroenhof (Vroenhof) en Geulhem (Geulem).

Aangrenzende gemeenten De gemeente Valkenburg aan de Geul werkt op verschillende terreinen samen met de gemeente Maastricht en de vier andere Heuvellandgemeenten (Meerssen, Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals).

Demografie Zoals veel gemeenten in Nederlands Zuid-Limburg, heeft ook Valkenburg aan de Geul sinds midden jaren 1990 te maken met vergrijzing en bevolkingsdaling.Zie 'Toekomstvisie 2030. Een verkenning', p.18 op website gemeente Valkenburg aan de Geul. Gevolgen daarvan zijn onder andere toenemende uitgaven voor gezondheidszorg, leeglopende scholen en minder behoefte aan woningbouw. In 2013 verwachtte het Centraal Bureau voor de Statistiek voor de gemeente in de periode tot 2040 een terugloop van het inwonertal met 854 personen (min 5,1%). Deze krimp is kleiner dan eerder voorspeld.Zie bericht 'Gulpen-Wittem ziet bevolking in Heuvelland het meest krimpen' op heuvelland.gezien.nl.

Geschiedenis De gemeente Valkenburg aan de Geul kwam tot stand bij de gemeentelijke herindeling van 1 januari 1982. Op die datum werden de tot dan toe zelfstandige gemeenten Valkenburg-Houthem en Berg en Terblijt samengevoegd. Daarnaast vonden er diverse grenscorrecties plaats met de naburige gemeenten Wijlre, Hulsberg en Margraten (alle drie inmiddels ook opgeheven).

Tijdens de overstromingen in juli 2021 was Valkenburg aan de Geul de zwaarst getroffen gemeente in Limburg doordat de rivier de Geul dwars door de gemeente loopt. Met name in het centrum van Valkenburg was de schade groot. De schade werd vlak na de ramp geschat op 400 miljoen euro.Totale schade door overstromingen in Valkenburg bedraagt 400 miljoen euro, nu.nl, 21 juli 2021.

Bestuur en politiek thumb|Gemeentehuis van Valkenburg aan de Geul Het bestuur van de gemeente Valkenburg aan de Geul zetelt in het gemeentehuis in het Park Dersaborg, vlak bij Station Valkenburg.

Zetelverdeling gemeenteraad

De gemeenteraad van Valkenburg aan de Geul bestaat uit 17 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998: +GemeenteraadszetelsPartij19982002200620102014201820222026Algemeen Belang65477556VVD11123234Progressieve Groene Partij-----333Valkenburgse Senioren Partij-----332CDA54333432PPGV - GroenLinks - PvdA----3---D66----1---D66-PvdA--12----PvdA-1------Progressieve Partij Groot Valkenburg---2----SP2341----Ver V'burg Transperant--2-----Inwoners Belang332-----Totaal1717171717171717

Burgemeester en wethouders Burgemeester van Valkenburg aan de Geul is sinds 6 april 2021 Daan Prevoo.Nieuwe burgemeester in Valkenburg aan de Geul, Rijksoverheid, 22 maart 2021

Onderwijs, welzijn en samenleving Onderwijs In de gemeente Valkenburg aan de Geul is in iedere kern met meer dan 1000 inwoners minstens een basisschool gevestigd; in totaal tien.Zie 'Toekomstvisie 2030. Een verkenning', p.21 op website gemeente Valkenburg aan de Geul. In Houthem bevindt zich de mytylschool Franciscus ("Franciscusoord"). Er is in de gemeente slechts één school voor voortgezet onderwijs: de afdeling vmbo van het Stella Maris College. Voor andere vormen van voortgezet en hoger onderwijs moeten Valkenburgse scholieren naar Meerssen of elders.

Gemeenschapsleven In Valkenburg en de diverse dorpen zijn een groot aantal verenigingen actief, vooral op muzikaal en sportief gebied. De grotere dorpen bschikken over een dorpshuis, waarin diverse verenigingen een onderdak vinden en gemeenschapsactiviteiten ontplooid kunnen worden.

Religie thumb|Priorij Regina Pacis aan de Valkenburgerweg Door de ontkerkelijking is de invloed van de Rooms-Katholieke Kerk op het maatschappelijk leven in Valkenburg aan de Geul, zoals overal in Limburg en Nederland, sinds de jaren 1960 sterk gedaald. Vanwege het tekort aan priesters hebben veel parochies geen eigen pastoor meer.'Parochies van het dekenaat Gulpen' op parochiegulpen.nl. Sommige katholieke tradities worden wel nog in ere gehouden, zoals de jaarlijkse sacramentsprocessies, de Sjaasbergergank, het rozenkransbidden bij de Valkenburgse Lourdesgrot en de dagelijkse ontvangst van pelgrims bij het Sint-Gerlachusheiligdom in Houthem.

In Valkenburg en in de kerkdorpen binnen de gemeente bevinden zich een tiental kerken, merendeels katholieke: H.H. Nicolaas en Barbarakerk te Valkenburg Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstandkerk ("nieuwe kerk") te Valkenburg Kloosterkerk (kapel van het voormalige Franciscanessenklooster, thans protestantse kerk) te Valkenburg Sint-Jozefkerk te Valkenburg-Broekhem Sint-Gerlachuskerk te Houthem Johannes de Doperkerk te Oud-Valkenburg Sint-Mauritiuskerk te Schin op Geul Sint-Rozakerk te Sibbe Sint-Monulphus en Gondulphuskerk te Berg

Andere (voormalige) religieuze instellingen zijn: de priorij Regina Pacis, het voormalig jezuïetenklooster (later bejaardenhuis Boslust), het voormalige ursulinenklooster (later Paters H.H. Harten, ofwel "paters van de Cauberg"), het voormalige redemptoristenklooster (thans Parkhotel Valkenburg) en de Irenekerk (thans in gebruik als restaurant), alle te Valkenburg. Elders in de gemeente bevinden zich het voormalige klooster Ravensbosch, het montfortanenklooster in Houthem (met als kloosterkapel de voormalige parochiekerk Sint-Martinuskerk) en het voormalige norbertijnenklooster, later adellijk damesstift in Houthem-Sint Gerlach, thans Château St. Gerlach. In de gemeente zijn verder tientallen kapelletjes en wegkruizen te vinden, die getuigen van het eens bloeiende "Rijke Roomse Leven". Ondergrondse schuilkapellen bevinden zich in de Gemeentegrot, de Geulhemmergroeve en de Sibbergroeve. Andere religieuze monumenten zijn de Lourdesgrot op de Cauberg, de Romeinse Katakomben en de kluis op de Schaelsberg.

thumb|Station Schin op Geul

Verkeer en openbaar vervoer De gemeente Valkenburg aan de Geul heeft een directe aansluiting op de autosnelweg Maastricht-Heerlen, de A79. De gemeente beschikt over een drietal treinstations, gelegen aan de Heuvellandlijn. Vanaf de stations Valkenburg, Houthem-Sint Gerlach en Schin op Geul vertrekken treinen naar onder andere Maastricht en Heerlen. Op een deel van de lijn rijden daarnaast stoomtreinen van de Zuid-Limburgse Stoomtrein Maatschappij. Er bestaan rechtstreekse busverbindingen met Maastricht, Brunssum, Gulpen en Geleen. Binnen de gemeente bestaan diverse buurtbusverbindingen.

Economie thumb|Grendelplein aan de voet van de Cauberg Valkenburg telde in 2007 ca. 6350 arbeidsplaatsen.Zie 'Toekomstvisie 2030. Een verkenning', p.19 op website gemeente Valkenburg aan de Geul. Veel inwoners van de gemeente (ca. 60%) pendelen als forenzen naar Maastricht en in mindere mate naar Heerlen of Sittard-Geleen. Het gemiddeld inkomen ligt met € 13.300 per inwoner onder het landelijk gemiddelde.

Landbouw Hoewel het aantal landbouwbedrijven sinds de jaren 1950 sterk is gedaald, is de landbouw in grote delen van de gemeente nog een belangrijke bron van inkomsten. Vanouds waren er in het dal van de Geul voornamelijk veeteeltbedrijven gevestigd, terwijl er op de hoger gelegen plateaus meer akkerbouw- en gemengde bedrijven waren. Daarbij is ook de fruitteelt van belang, vroeger vooral door veehouders met hoogstamboomgaarden, tegenwoordig vrijwel uitsluitend door gespecialiseerde bedrijven met uitgestrekte fruitplantages. In 2007 waren er in de gemeente ca. 30 veehouders actief, 20 akkerbouwers en 10 fruittelers.Zie 'Toekomstvisie 2030. Een verkenning', p.16 op website gemeente Valkenburg aan de Geul.

Delfstoffenwinning en industrie De in de Valkenburgse ondergrond rijkelijk aanwezige kalksteen (lokaal aangeduid met de incorrecte term "mergel") zorgt al eeuwenlang voor een belangrijke bron van werkgelegenheid in diverse delen van de gemeente. Vooral in Valkenburg zelf, in Sibbe en in Geulhem zijn als een resultaat van die activiteiten uitgebreide gangenstelsels (kalksteengroeves of "mergelgrotten") ontstaan. Enkel in de Sibbergroeve wordt thans nog ondergronds mergel gewonnen, vooral ten behoeve van restauratiedoeleinden. In de Groeve Curfs in Berg werd tot aan het einde van de 20e eeuw mergel gewonnen in dagbouw.

In Valkenburg aan de Geul zijn diverse industriële ondernemingen gevestigd, die onder de categorie lichte industrie vallen. Op het bedrijventerrein De Valkenberg zijn een vijftiental bedrijven gevestigd, waarvan de meeste tot de categorie groothandel gerekend moeten worden. Elders in de gemeente zijn bedrijven vooral aan de rand van dorpskernen gevestigd.

Zakelijke dienstverlening Zoals overal in Nederland, is ook in Valkenburg aan de Geul de zakelijke dienstverlening een belangrijk onderdeel van de lokale economie. Als kleinere gemeente is deze sector echter relatief klein ten opzichte van de grotere buurgemeenten.

thumb|De Passage: winkelstraat in het centrum van Valkenburg

Detailhandel Valkenburg is vanouds een regionaal koopcentrum, dat evenwel in de laatste decennia sterk in betekenis heeft ingeboet. Vooral het toenemend gebruik van de auto leidde vanaf de jaren 1960 tot meer concurrentie van nabije koopcentra als Maastricht en Heerlen, alsmede grote winkelcentra langs autosnelwegen (Makado Beek, Maasmechelen Village). Toch vervult de detailhandel in Valkenburg nog een belangrijke streekfunctie. Op het Theodoor Dorrenplein vindt op maandag de wekelijkse warenmarkt plaats. Echte winkelstraten zijn de Dr Erensstraat, de Louis van der Maesenstraat, de Passage en de Lindenlaan. Sommige straten waar in het verleden veel winkels gevestigd waren (Muntstraat, Berkelstraat en Grotestraat) zijn grotendeels horecastraten geworden. In 2013 werd gestart met de uitvoering van het zogenaamde Centrumplan, dat sloop en herbouw van een belangrijk deel van het winkelaanbod omvat. Daartoe is op het Berkelplein een tijdelijk winkelcentrum gebouwd. Tevens zijn er ook nog mogelijkheden tot winkelen aan het Walramplein.Zie plannen op www.centrumplanvalkenburg.nl.

Ook in de dorpen is het aantal winkels drastisch teruggelopen. Alleen in het grootste dorp, Berg, bleef het winkelaanbod gehandhaafd.

thumb|Kerstmarkt rondom het Spaans Leenhof thumb|Wellness op de Cauberg: Domaine Cauberg

Toerisme