Gelobde maanvaren (Botrychium lunaria) is een plantensoort uit de addertongfamilie (Ophioglossaceae). De soort komt voor in twee zeer uiteenlopende biotopen: in laagland op droge, schrale zandgronden en in hooggebergte op kalkgraslanden. De plant heeft een opvallend blad bestaande uit een gelobd onvruchtbaar deel en een sporenaar. In België en Nederland is de varen zeldzaam.
Determinatie Gelobde maanvaren is een vaste, bladverliezende, kruidachtige plant. Ze kan een hoogte bereiken van 20 cm. De soort groeit alleenstaand of staat in kleine groepjes bij elkaar. Elke plant bestaat uit één blad met een bladvormig, onvruchtbaar deel of trofofoor, en een iets langere, vruchtbare sporofoor.
De onvruchtbare trofofoor is lichtgroen van kleur, lang ovaal, diep ingesneden en staat iets schuin. Langs beide zijden staan paarsgewijs tot acht waaiervormige deelblaadjes. De vruchtbare sporofoor staat rechtop en is pluimvormig, dubbel gedeeld, met zeer smalle deelblaadjes die bedekt zijn met bruine sporenhoopjes. De sporendoosjes liggen in ronde hoopjes op de sporenaren. De sporen zijn rijp van mei tot juli.
Gelijkende taxa Gelobde maanvaren heeft in Europa twee nauwe verwanten: kleine maanvaren (B. simplex), en vertakte maanvaren (B. matricariifolium). Gelobde maanvaren kan van beide andere onderscheiden worden door zijn brede, overlappende bladslippen.
Buiten het geslacht maanvaren heeft de soort in België en Nederland nog één zeldzame verwant: gewone addertong (Ophioglossum vulgatum). Maar door haar typisch gelobde blad en sporenaar kan gelobde maanvaren met geen ander taxon verward worden.
Ecologie Gelobde maanvaren komt voor in kalkrijke duinen, duinvalleien, heide en droge, schrale graslanden op kalkhoudend zand- of leemgrond. In het hooggebergte komt de soort voor tot op 1500 m in droge kalkgraslanden, alpenweiden en puinhellingen.
Syntaxonomie In de syntaxonomie staat gelobde maanvaren te boek als kensoort voor het verbond van heischrale graslanden (Violion caninae).
Het is tevens een indicatorsoort voor het droog heischraal grasland (hn) op kalkrijke bodem, een karteringseenheid in de Biologische Waarderingskaart (BWK) van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Verspreiding Het verspreidingsgebied van gelobde maanvaren strekt zich over alle koude en gematigde streken van de Aarde.
In België is de soort vrij zeldzaam in Wallonië en zeer zeldzaam in Vlaanderen. In Nederland is ze vrij zeldzaam in de duinen. Elders in Nederland is de soort ook zeer zeldzaam.
Bedreiging en bescherming In België staat gelobde maanvaren op de Vlaamse Rode Lijst als 'met uitsterven bedreigd'.
In Nederland wordt de soort vermeld op de Nederlandse Rode Lijst als 'vrij zeldzaam' en 'matig in aantal afgenomen'.
De belangrijkste bedreiging in België en Nederland is het verlies van hun habitat (voornamelijk kalkrijke duinen) door de mens en door natuurlijke successie, overbemesting van graslanden en begrazing.
Fotogalerij
Trivia Gelobde maanvaren behoort tot de heksenkruiden. (1976). Zakflora voor Bos en Heide. Helmond: Uitgeverij Helmond.
Externe links Gelobde maanvaren op Flora van Nederland
Categorie:Varen Gelobde maanvaren Gelobde maanvaren Categorie:Varens en varenachtigen