thumb|De Ötzi-gedenksteen op het Hauslabjoch, dicht bij de Similaun in de Ötztaler Alpen, de plaats waar Ötzi werd gevonden Ötzi () is een ijsmummie van een man uit de kopertijd / neolithicum. Twee Duitse bergwandelaars vonden hem op 19 september 1991 in de Italiaanse Ötztaler Alpen. Hij is de oudste menselijke mummie die in Europa is gevonden. Bestudering van Ötzi, in het bijzonder zijn voeding, kleding, uitrusting en bewapening, heeft kennis opgeleverd over het leven in het neolithicum, 5300 jaar geleden. Vooral de koperen bijl die hij bij zich droeg is opmerkelijk.
Vindplaats, ontdekker en bezichtiging De mummie lag op het Hauslabjoch in een rotskommetje aan de rand van de gletsjer Niederjochferner bij Similaun in de Ötztaler Alpen aan het eind van het Ötztal, op een hoogte van 3210 meter. De vindplaats ligt vrijwel op de Oostenrijks-Italiaanse grens. Hoewel de mummie eerst in Innsbruck (Oostenrijk) belandde, is deze nu te bezichtigen in het Zuid-Tiroler Archeologiemuseum in Bolzano (Bozen) in Italië, omdat de vindplaats zich toch net — 92,56 meter — over de staatsgrens bleek te bevinden. The Iceman Reconsidered James H. Dickson, Klaus Oeggl en Linda L. Handley - Scientific American (mei 2003)
Toen het echtpaar Helmut en Erika Simon de vondst had gemeld, werd het lichaam eerst voor een recent ongevalsslachtoffer gehouden. Het stoffelijk overschot werd op 23 september 1991 door het instituut voor forensische geneeskunde van de Universiteit van Innsbruck nogal onzorgvuldig geborgen.Der Mann aus dem Eis - Forschungsprojekt zur alpinen Vorzeit - Alpine Vorzeit - Universität Innsbruck Daarbij zijn ernstige beschadigingen aan de mummie opgetreden en aan de nevenvondsten, die eerst over het hoofd waren gezien. Zodra het belang van de vondst duidelijk werd, is de vindplaats herhaaldelijk – onder meer in de zomer van 1992 – met zeer nauwkeurige methoden uitgekamd. Daarbij werden nog relevante andere vondsten gedaan, waaronder nagels en haar. Der Mann vom Hauslabjoch - Von der Entdeckung bis zur Bergung E. Rastbichler-Zissernig (3 september 2001)
Rond de ijsmummie rezen diverse geschillen. Eerst was er de strijd tussen de Oostenrijkers en de Italianen over wie de mummie mocht houden. Daarna kondigde het echtpaar Simon aan een gerechtelijke procedure te zullen beginnen om erkend te worden als de legitieme vinders.Ötzi, Iceman of the Alps - Finders' Fee Lawsuit Mummy Tombs Helmut Simon overleed in 2004 op 67-jarige leeftijd na een val in een ravijn; hij werd acht dagen later pas gevonden.Ötzi's ontdekker dood Noorderlicht (24 oktober 2004) Pas in 2008 volgde een uitspraak van de rechtbank, waarbij mevrouw Simon 150.000 euro vergoeding werd toegewezen.BBC NEWS | Europe | 'Iceman' row ends after 17 years Dit bedrag zou in 2010 na een nieuwe procedure nog verhoogd worden naar 175.000 euro. 175.000 euro vindersloon voor ijsmummie Ötzi, NU.nl, 28 juni 2010
Sinds de ijsmummie op 16 januari 1998 naar Bolzano (Bozen) is getransporteerd, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. The Iceman’s Return to South Tyrol Museo Archeologico Dell'Alto Adige Vlak bij de locatie waar Ötzi werd gevonden ligt het ArcheoParc Schnalstal Val Senales, met een binnenmuseum en een archeologisch openluchtmuseum met gereconstrueerde huizen.
Ouderdom Vier laboratoria waren betrokken bij de koolstofdatering van de vondst. Het Research Laboratory for Archaeology and the History of Art (Oxford) en het Institut für Mittelenergiephysik der Eidgenössischen Technischen Hochschule (Zürich) onderzochten anatomische monsters; botanisch materiaal ging naar het Svedberg Laboratoriet (Uppsala) en het Centre des Faibles Radioactivités (Parijs). Drie van de vier instituten kwamen tot een min of meer gelijkluidende datering: tussen 3365 en 3041 v.Chr.. Alleen het Zweedse laboratorium gaf een iets recentere datering: tussen 3053 en 2931 v.Chr.Konrad Spindler, "Ötzi de gletsjerman," oorspr. Duitse titel Der Mann im Eis, vertaling Irving Pardoen en Joost Pollmann, uitgeverij M&P, Weert.
Met die ouderdom zorgde 'Ötzi' voor wetenschappelijke opschudding: de mummie is daarmee honderden jaren ouder dan de piramide van Cheops en veel ouder dan alle andere gletsjermummies, die meestal enkele tientallen of hooguit honderden jaren oud zijn. In tegenstelling tot Egyptische mummies en begraven doden is Ötzi intact bewaard, net als zijn kledij en de gebruiksvoorwerpen die hij op het moment van zijn dood bij zich droeg. Ötzi verschaft informatie over een tijd in de Europese prehistorie waarover weinig bekend is. Hoewel bij de mummie een aantal houten artefacten is gevonden, is een exacte jaarringendatering nog niet mogelijk gebleken: zo bevat de bijlschacht maar 27 jaarringen, terwijl voor een correcte plaatsing in de jaarringenkalender minstens 50 ringen nodig zijn.
Korte beschrijving thumb|right|260px|Reconstructie van de mummie Ötzi was een man van ongeveer 45 jaar oud. Hij was circa 1,60 meter lang.Sciencedirect.com Uit onderzoek blijkt dat hij weinig vet had. Bij leven moet hij zo'n vijftig kilogram gewogen hebben. Zijn lichaam telt 61 tatoeages. Ze werden gemaakt door inkervingen in de huid met koolpoeder in te wrijven. Mogelijk ging het hier om een behandeling tegen de artrose waaraan de man leed.The Iceman: Discovery and Imaging - Murphy et al. 226 (3): 614 - RadiologyIceman is defrosted for gene tests | World news | guardian.co.uk In zijn longen bevonden zich deeltjes van de rook van houtskoolvuurtjes. Uit analyse van DNA, stof en stuifmeelkorrels en van de isotopenverhoudingenOrigin and Migration of the Alpine Iceman - Müller et al. 302 (5646): 862 - Science in zijn gebit, waarin gaatjes zaten, blijkt dat hij zijn jeugd in de buurt van het huidige dorp Feldthurns ten noorden van Bolzano doorbracht, maar later in valleien een kilometer of vijftig noordelijker ging wonen. Zijn kleding was nog gedeeltelijk intact en bleek goed aangepast aan de eisen van het klimaat in de Alpen. Hij droeg complexe, gevoerde schoenen. In zijn maag-darmstelsel bevonden zich de resten van twee maaltijden.Otzi, the 5,300 year old Iceman from the Alps De laatste was er een van edelhertenvlees en eenkoren,NOVA Online | Ice Mummies | The Iceman's Last Meal een primitieve tarwesoort. De voorlaatste was er een van steenbokvlees.BBC NEWS | Science/Nature | Iceman's final meal In de maaltijd zaten stuifmeelkorrels passend bij een naaldbos op middelmatige hoogte. De vondst van pollen van de Europese hopbeuk (Ostrya carpinifolia), die in de Alpen tussen maart en juni bloeit, lijkt erop te wijzen dat hij in de lente of vroeg in de zomer is overleden. Ötzi had een donkere huid en donkerbruin tot zwart haar, dat op een lengte van circa acht centimeter was afgeknipt. Hij droeg een baard en had bruine ogen. Hij had geen luizen, maar in zijn kledij zijn wel twee vlooien gevonden.Oetzi the Iceman, Ötzi the Iceman: His Health De voorwerpen die hij bij zich droeg, vooral de kostbare koperbijl en de berenmuts, wijzen erop dat hij een zekere status moet hebben gehad.
Gezondheid Hij had waarschijnlijk zweepworm (Trichuris trichiura), een inwendige parasiet. Eitjes van de parasiet zijn in zijn maag-darmstelsel gevonden.Ötzi - The mummy South Tyrol Museum of Archaeology Met behulp van CT-scans is aangetoond dat drie of vier van zijn rechter ribben werden samengedrukt toen hij na zijn dood met zijn gezicht naar voren op de grond lag, of toen zijn lichaam werd verpletterd door het ijs. Verder ontdekte men dat zijn epidermis, de buitenste huidlaag, ontbrak, een gevolg van het natuurlijk proces van zijn mummificatie in het ijs.Ötzi, Iceman of the Alps - His Health Mummy Tombs Hij had aderverkalking.
Ötzi had een slecht gebit: onderzoek aan de Universiteit Zürich met behulp van een CT-scan bracht aan het licht dat hij last had van parodontitis, cariës en tandbreuken.Ötzi krijgt een slecht rapport van de tandarts, deredactie.be, 10 april 2013 Hij was lactose-intolerant, wat kan worden verklaard in het licht van de overgang naar een agrarische samenleving destijds.BBC, Oetzi the Iceman's nuclear genome gives new insights, 28 februari 2012
Reconstructie thumb|250px|Plaquette op de gedenksteen Pollen van de hopbeuk die in de darm van Ötzi zijn aangetroffen, bewijzen dat hij zes tot twaalf uur voor zijn dood in een zuidelijker dal moet zijn geweest.Ötzi's last meals: DNA analysis of the intestinal content of the Neolithic glacier mummy from the Alps — PNAS De laatste uren voor zijn dood is hij ongeveer 1.200 meter geklommen. Een mogelijke verklaring is dat de natuurlijke weiden boven de boomgrens in de Alpen al vanouds werden gebruikt om in de zomer het vee te hoeden. In de Vinschgau worden ook tegenwoordig nog schapen over de hoofdkam van de Alpen naar de hoge weiden van het Ötztal gedreven. Het is niet uitzonderlijk dat herders tijdens die zogenaamde transhumance op een hoogte boven 3.000 meter komen. Ötzi kan een herder geweest zijn, maar ook jagers komen op die hoogte, op zoek naar gemzen.
Omdat het Timmelsjoch al sinds de prehistorie een noord-zuidovergang is, denken sommigen dat Ötzi een handelaar was. Anderen zien een soort leider in hem. Op basis van de doodsoorzaak denken de meeste onderzoekers dat de man op de vlucht was.
Uit sectie op het lichaam van Ötzi bleek dat hij vanwege een hartafwijking mogelijk niet oud had kunnen worden, en de bloedgroep O had. Zijn genen hadden meer overeenkomsten met de inwoners van Corsica en Sardinië dan met de huidige bewoners in de Alpen. Ook had hij een haplotype dat wijst op voorouders uit het Midden-Oosten.
Doodsoorzaak
Ötzi werd vermoedelijk het slachtoffer van een jachtongeval of een gewapend conflict. In 2001 is in zijn borstkas bij de linkerschouder een vuurstenen pijlpunt ontdekt die aanvankelijk bij eerder CT-onderzoek niet was opgemerkt. De bijhorende vleeswond links op de rug is "vers". De schacht van de pijl was verwijderd, de pijlpunt is blijven steken. De long is niet geraakt.
Men nam aanvankelijk aan dat het schot niet onmiddellijk dodelijk was, maar dat het mogelijk vele uren of dagen later, in combinatie met uitputting, wel tot zijn dood heeft geleid. Gedetailleerd onderzoek met een CT-scanner leidde echter tot de conclusie dat de slagader die naar de linkerarm gaat door de pijlpunt was geraakt;Oetzi the Iceman, Ötzi the Iceman: Scientific Studies in het weefsel eromheen was ook een groot hematoom zichtbaar. Dat zou betekenen dat Ötzi in slechts enkele minuten zou zijn doodgebloed.Iceman bled to death, scientists say | Science | The GuardianPatrizia Perntera, Paul Gostnera, Eduard Egarter Vigl and Frank Jakobus Rühli. Journal of Archaeological Science Article in Press Een team van pathologen onder leiding van Eduard Egarter-Vigl was in 2005 ook al tot de conclusie gekomen dat de pijl het linkerschouderblad doorboord had en de slagader getroffen had, die de linkerarm van bloed voorziet.Ötzi innert weniger Minuten gestorben Experimenteel onderzoek met voor het tijdperk representatieve bogen toont aan dat ze een reikwijdte van ongeveer 180 meter hebben. Een pijl die van dertig meter of minder wordt afgeschoten gaat door het lichaam. Dat is niet gebeurd bij Ötzi. Wetenschappers vermoeden daarom dat hij van vrij grote afstand in de rug moet zijn geschoten.Arrow points to foul play in ancient iceman's death - 26 July 2001 - New Scientist De schutter stond op een lager standpunt.