De islam is een van de wereldreligies die in Nederland vertegenwoordigd zijn en is na het christendom de grootste religie in Nederland. De islam bestaat uit twee hoofdstromingen die ook in Nederland aanwezig zijn: soennisme en sjiisme. De grote meerderheid van de islamieten in Nederland behoort tot de soennitische stroming.
thumb|Herkomst moslims in Nederland, 2006, bron: CBS
De islam kreeg in de Lage Landen voor het eerst bredere bekendheid in de 16e eeuw. Het Ottomaanse Rijk was een bondgenoot van de Staatsen in de strijd tegen de Spaanse koning. Er verschenen toen ook Ottomaanse handelaren in de Nederlandse handelssteden. Een strijdkreet van de Geuzen was in die tijd 'Liever Turks dan Paaps'. Vanaf de 17e eeuw kwamen er vanuit de Indische archipel incidenteel moslims naar Nederland. Wat meer islamitische migranten waren er vanaf het begin van de twintigste eeuw, Lizzy van Leeuwen,Beter geen moslim, De Groene Amsterdammer, 17 november 2010. Gearchiveerd op 5 februari 2023. maar pas in de tweede helft van die eeuw werd de islam een stroming van enig belang. Volgens de Enquête Beroepsbevolking van het CBS beschouwde in 2015 naar schatting 4,9% van de inwoners van 18 jaar en ouder zichzelf als moslim;CBS, De religieuze kaart van Nederland, 2010–2015 (Den Haag, 2016). Gearchiveerd op 22 juni 2023. volgens het SCP, dat naar hetzelfde onderzoek verwijst, zou het aandeel moslims in de categorie vanaf 15 jaar 6% zijn en is het percentage in de jongere leeftijdscategorieën waarschijnlijk groter.SCP, De religieuze beleving van moslims in Nederland. Diversiteit en verandering in beeld (Den Haag, 2018), p. 23.
Geschiedenis thumb|Gerrit Berckheyde, Stadhuis op de Dam (1672). Op de voorgrond is een Turks uitziende man afgebeeld, in gesprek met twee Joodse mannen en een niet-Joodse Nederlander.
Al voor de Gouden Eeuw waren er Osmaanse handelaren aanwezig in verscheidene Nederlandse handelssteden. Zo werd in 1582 in Antwerpen - drie jaar voor de inname van de stad door de Spanjaarden - een officieel Turks handelshuis geopend. In de meeste gevallen ging het echter om christelijke of joodse onderdanen van de sultan. Tijdens de gouden eeuw nam het buitenlandse contact met moslims toe, door de gezamenlijke oorlog met het Ottomaanse Rijk tegen Spanje, en door contacten van de VOC in Zuidoost Azië. In de 17e eeuw is ook voor het eerst sprake van een -numeriek overigens zeer geringe- islamitische aanwezigheid op het grondgebied van het huidige Nederland: islamitische Ottomaanse en Perzische gezanten (onder wie Zeyn-Al-Din Beg (1607, Perzië) en Ömer Aga (1614, Ottomaanse Rijk)), slaven (zoals de Turkse slaven die bij het Beleg van Sluis door Prins Maurits werden bevrijd van het Spaanse leger), kapers uit Noord-Afrika (onder wie bekeerde Zeeuwse en Hollandse zeelieden, die overigens als renegaten door de overheid als "odieus" werden aangemerkt), en wellicht ook handelaren blijken dan voor korte periodes in het land te verblijven.Maartje van Gelder: The Republic's Renegades: Dutch Converts to Islam in Seventeenth-Century Diplomatic Relations with North Africa, Journal of Early Modern History, 19 (2015), pp. 175-198; B.J. Kaplan, Muslims in the Dutch Golden Age: Representations and realities of religious toleration. Fourth Golden Age Lecture (2006). Er lijken geen islamitische gebedshuizen aanwezig te zijn geweest, met de mogelijke uitzondering van een (huis)moskee die rond 1610 in Amsterdam korte tijd kan zijn gebruikt door uit Spanje gevluchte Morisco’s die op doortocht waren naar Constantinopel.G. Wiegers en M. Garcia-Arenal, Samuel Pallache. Koopman, kaper en diplomaat tussen Marrakesh en Amsterdam (Amsterdam, 2014); Kaplan (2006), p. 20. Deze "synagoge" van de "Moren" wordt in twee katholieke bronnen vermeld. Enkele decennia later verschijnen vele figuranten in Turkse en Perzische klederdracht in Nederlandse schilderijen; deze afbeeldingen kunnen echter niet zonder meer als bewijs worden gezien van een historische aanwezigheid van (grote aantallen) islamitische kooplieden in, met name, Amsterdam;Dergelijke kleding werd ook gedragen door de Levantijnse joden en christenen die de handelsnetwerken met Europa beheersten. B.J. Kaplan, Muslims in the Dutch Golden Age: Representations and realities of religious toleration. Fourth Golden Age Lecture (2006), p. 8. hoe dan ook lijken de islamitische kooplieden die de Republiek bezochten, zich er niet permanent te hebben gevestigd.Kaplan (2006), p. 21. Met het verschuiven van de internationale handel naar Engeland vertrokken de meeste moslims aan het eind van de 17e en het begin van de 18e eeuw naar Londen.
Vanaf het begin van de 20e eeuw arriveerden er nieuwe groepen moslims in Nederland. Het ging met name om studenten uit toenmalig Nederlands-Indië die aan Nederlandse universiteiten kwamen studeren, om Javaanse zeelieden die werkten in de havens van Amsterdam en Rotterdam, en om Indonesische huisbedienden, baboe's en restauranteigenaars die met Nederlandse koloniale families op verlof meekwamen. De studenten waren over het algemeen weinig met hun religieuze identiteit bezig, en neigden eerder naar seculier nationalisme (zie Perhimpoenan Indonesia). De armere en laagopgeleide huisbedienden en baboe's hadden echter behoefte aan een organisatie die zowel religieuze taken op zich nam, en die kon zorgen voor zekerheid, veiligheid en belangenbehartiging. In 1932 werd daarom de Perkoempoelan Islam opgericht door de Nederlandse bekeerling Mohammed Ali van Beetem. De vereniging begon met ongeveer 60 leden, en dat aantal groeide naar rond de 300 aan het eind van de jaren dertig. In 1932 slaagde ze erin om een Islamitische afdeling op de algemene begraafplaats in Den Haag in te richten, en in 1935 werd er een langgar gebedshuis opgericht in de Hugo de Grootstraat in diezelfde stad.Klaas Stutje, 'Indonesian Islam in Interwar Europe: Muslim Organizations in the Netherlands and beyond.' in Muslims in Interwar Europe: A Transcultural Historical Perspective, edited by Bekim Agai, Umar Ryad, Mehdi Sajid, 125-150. Leiden: Brill, 2015.
miniatuur|De Mobarakmoskee In Den Haag, de eerste moskee in Nederland behorend tot de Ahmadiyya Moslim Gemeenschap. Vanaf 1947 begonnen missionarissen van de Ahmadiyya beweging uit Pakistan actiever islamitische structuren op te richten in Nederland. In de daaropvolgende jaren werden de eerste twee moskeeën in Nederland gebouwd: als eerste was dat de nog steeds bestaande Mobarak Moskee van de Ahmadiyya in Den Haag en kort daarop als tweede een nu niet meer bestaande houten barak in het opvangkamp voor Molukse ex-KNIL militairen in Balk. In 1953 kwam de eerste redelijk toegankelijke Nederlandse vertaling van de Koran, gepubliceerd door de Ahmadiyya beweging.
In de jaren zestig van de 20e eeuw arriveerden de eerste Turkse en Marokkaanse gastarbeiders, die hun eigen moskeeën stichtten en vrij vroegen op islamitische feestdagen. De Turkse gemeenschap bouwde met de Yunus Enre Moskee in Almelo de derde Moskee van Nederland. Ondanks de lange aanwezigheid van Moslims in Nederland duurde het tot 2005 voordat er een Nederlandse Koran met uitgebreid en gedetailleerd commentaar verscheen (van de hand van Maulana Muhammad Ali), wederom van de Ahmadiyya-beweging.
In 1963 kwamen de eerste meldingen van bekeerde autochtone Nederlanders in Nederland zelf binnen, het ging hier om naar schatting 300 Nederlanders. Volgens schattingen lag in 2009 het aantal moslims "van autochtone herkomst" (een groep die zowel bekeerde autochtone Nederlanders als zogenaamde "derdegeneratieallochtonen" omvat) rond de 13.000.FORUM - Instituut voor Multiculturele Vraagstukken, De positie van moslims in Nederland (Utrecht, 2010), p. 7.
In de jaren '60 van de 20e eeuw werd de gezinshereniging wettelijk geregeld.
In 2006 waren er 47 islamitische basisscholen en twee middelbare scholen (het Islamitisch College Amsterdam sinds 2001 en Islamitische Scholengemeenschap Ibn Ghaldoun in Rotterdam sinds 2000). Uit een onderzoek bleek dat er vraag was naar ten minste honderd basisscholen. Sinds halverwege de jaren negentig van de 20e eeuw bestaan er twee (niet door de overheid erkende) islamitische universiteiten, terwijl er in 2005 minstens vier officieuze islamitische instituten voor hoger onderwijs geteld werden.
Aan het eind van de jaren 1990 werd het integratiedebat gestart onder aanvoering van de VVD-voorman Frits Bolkestein en Paul Scheffer van de PvdA, later gedomineerd door Pim Fortuyn en Geert Wilders.
Sinds 2005 kent Nederland een tweede islamitische zendgemachtigde (de eerste zond sinds 1993 uit). In 2010 waren er 453 moskeeën in Nederland. In april 2006 werd de Turkse Mevlana Moskee door Rotterdammers als mooiste gebouw in Rotterdam verkozen.
In 2018 werd bekend dat er geheime lijsten zijn van minstens dertig moskeeën die tezamen miljoenen euro's hebben ontvangen vanuit de conservatieve Golfstaten Koeweit en Saoedi-Arabië.Geheime lijsten financiering moskeeën onthuld, NOS, 23 april 2018, 17:00 (aangepast 26 april 2018 21:47). Geraadpleegd 8 mei 2018. Gearchiveerd op 17 juni 2018. Deze geldstromen waren omstreden vanwege de zorg dat er ongewenste invloed mee werd uitgeoefend in Nederlandse gebedshuizen. Door dergelijke financiering groeide het salafisme in Nederland.Geheime lijsten financiering moskeeën onthuld, NRC, Andreas Kouwenhoven en Milena Holdert, 23 april 2018. Geraadpleegd 11 mei 2018. Gearchiveerd op 12 november 2020. De Raad van Marokkaanse Moskeeën riep islamitische instellingen op tot transparantie over financiering.
Demografie Net als in heel Europa overschatten Nederlanders het aantal moslims in hun land. Gemiddeld denken Nederlanders dat moslims 19 procent van de bevolking uitmaken, terwijl dit in werkelijkheid rond de 5 procent is. Totale aantallen + Aantal moslims in Nederland volgens het CBS Jaar Aantal Jaar Aantal Jaar Aantal 1879 49 1996 654.000 2004 944.000 1899 29 1997 687.000 2005 877.000 1909 54 1998 724.000 2006 857.000Ruim 850 duizend islamieten in Nederland CBS, 25 oktober 2007. Gearchiveerd op 17 november 2015. 1920 203 1999 765.000 2007 837.000 1930 445 2000 801.000Religie in historisch perspectief CBS, Maandstatistiek van de bevolking, juni 2001. Gearchiveerd op 5 maart 2016. 2008 825.000Religie aan het begin van de 21ste eeuw CBS, 2009 1947 300 2001 844.000 2009 x 1960 1399 2002 886.000Bijna 900 duizend islamieten en 95 duizend hindoes in Nederland CBS, november 2002. Gearchiveerd op 23 september 2015. 2010 907.000Factbook Moslims in Nederland Forum, maart 2010 1971 53.975 2003 919.000 2011 x