miniatuur|250px|Sint-Mertens-Vissenaken Vissenaken is een dorp in de Belgische provincie Vlaams-Brabant en een deelgemeente van Tienen. Vissenaken was een zelfstandige gemeente tot aan de gemeentelijke herindeling van 1971.
De plaats ligt ten noorden van de stad Tienen en bestaat uit twee parochies: Sint-Martens en Sint-Pieters. Het waren twee afzonderlijke gemeenten tot 1825.K.B. 27 april 1825 volgens Sven Vrielinck, De territoriale indeling van België 1795-1963, Universitaire Pers Leuven, 2000, p. 1889 De parochie van Sint-Martens Vissenaken heette vroeger ook Sint-Himelyns Vissenaken, zo genoemd naar de heilige Himelijn die in Vissenaken in 631 zou gestorven zijn.
Toponymie In oude oorkonden krijgt de plaats zowel Gallo-Romeinse als Germaanse benamingen: 1147 Fennache, 1214 Vissnake, 1217 de Fenaco, 1226 Vesnaken, 1277 Fenacum, 1289 Phenacum. Vertrekkend van de ene of de andere vorm komen toponymisten tot verschillende verklaringen van de dorpsnaam.
Voor sommigen is Vissenaken te reconstrueren als *Fassiniacas, dit is de Germaanse persoonsnaam Fasso + het achtervoegsel iniacas. Vissenaken betekent aldus: bij de lieden van Fasso. Fasso is een Germaanse vleivorm uit de tweestammige naam Fastwin. Door de werking van de umlaut in de 8e eeuw evolueerde de vorm Fassiniacas in Romaanse mond tot Fenaco, in Germaanse tot Ves(se)naken. Anderen zoeken de oorsprong van Vissenaken in de Gallo-Romeinse naam: vicinacum of vicinaticum, d.i. nederzetting.
Volgens andere bronnenGeschiedenis der gemeenten Oplinter, Bunsbeek en Hauthem, Alsook der abdij van Oplinter heette Vissenaken vroeger vroeger Fenacum of Phenacum. De uitgang -acum is volgens sommigen te verklaren vanuit het Nederduitse "aken" als "eik" of het franse "aix" waarbij "ay" of "ai" en "ac" worden omgewisseld.
Nog andere bronnen menen dat de uitgang -aken zoals in Vissenaken en Kortenaken in het Keltisch verwijst naar beek. Utsenaken, vroeger Oetsenaken, een gehucht van Oplinter en gelegen bij de rivier de Gete, staat wellicht in betrekking met Vissenaken. Het eerste kan betekenen "Beek naar het Oosten", en het tweede "Beek naar het Westen".
Geschiedenis Romeins verleden De ontdekking van allerlei Romeinse voorwerpen staaft dat Vissenaken oorspronkelijk een Romeinse nederzetting was. Het betreft onder meer een gouden muntstuk van Nero, een bronzen muntstuk van Claudius II Gothicus, een bronzen muntstuk van Trajanus, een bronzen muntstuk van keizer Domitianus en verder heel wat Gallo-Romeins aardewerk en zelfs restanten van een Romeinse woning uit de tweede of derde eeuw. Andere ontdekte voorwerpen (drie Merovingische wapens, Frankische vazen) getuigen van een Merovingische en Frankische nederzetting in Vissenaken.
Bij archeologische opgravingen aan de kronkelweg werd in november 2015 Romeins materiaal aangetroffen, gedateert tussen 90 en 300 n.C. Dankzij de vondsten kan worden vermoed "...dat er zich eventueel ten noordoosten van het terrein Romeinse bewoning kan bevonden hebben..." Naar alle waarschijnlijkheid bevindt deze Romeinse bewoning zich op de plaats van of in de buurt van de huidige Sint-Pieterskerk.
Legende van Sint-Himelinus De eerste die over Sint-Himelinus schreef was de augustijn Jan Gielemans, subprior van het Rooklooster in het Zoniënwoud bij Brussel. Dit was in 1476, oftewel 800 jaar later. Teruggekeerd van een reis naar Rome zou Himelijn, een pelgrim uit Ierland, in Vissenaken aangekomen zijn. Hij vroeg aan de dienstmeid van de pastoor om te drinken. Deze weigerde haar kruik, omdat er veel pest heerste, maar na veel aandringen van de Ierse pelgrim liet ze het toch toe. Bij de pastoor aangekomen was het water veranderd in wijn. Himelijn stierf drie dagen later anno 631 in de pastorie aan de pest. Zijn feestdag valt op 10 maart. De heilige Himelinus is enkel in Vissenaken bekend.
Tachtigjarige Oorlog 1568-1648 De godsdienstoorlogen in de 16e eeuw waren rampzalig voor Vissenaken. Het Hageland, grensgebied tussen Brabant en het prinsbisdom Luik, werd voortdurend onder de voet gelopen door krijgsbendes, meestal huurlingen die uitsluitend van plundering leefden.
In 1568 betwistte Fernando Alvarez de Toledo, hertog van Alva, de toegang tot onze provincies aan Willem I, prins van Oranje. Na zijn overwinning in de slag bij Geldenaken, Tienen sloeg Alva op 21 oktober zijn tenten op te Vissenaken-Sint-Pieter. Het kampement zou er twee dagen blijven.
Bernardino de Mendoza schrijft in zijn memoires:
"Le jour suivant , il passa la Jauche et vint à Wissenacken-Saint-Pierre , où arriva son fils don Diègue de Tolède et Beaumont' , connétable de Navarre , qui venait d'Espagne, pour servir, en cette expédition, son père et Sa Majesté, ayant entendu dire que les rebelles se préparaient à une seconde invasion."
Hetgeen, vrij vertaalt, betekent:
De volgende dag stak hij de Jauche over en kwam hij aan in Wissenacken-Saint-Pierre (sic), waar zijn zoon don Diego van Toledo en Beaumont, Connétable van Navarra, uit Spanje was aangekomen om tijdens deze expeditie zijn vader en Zijne Majesteit te dienen, nadat hij had vernomen dat de opstandelingen zich op een tweede invasie aan het voorbereiden waren.
miniatuur|Slag bij Vissenaken - Willem Baudartius ca.1616
Enkele jaren later, op 15 september 1576, vochten Spanjaarden en Staatse legers een dramatische veldslag uit in Vissenaken-Sint-Pieter, rond de galgenberg richting Breisem. De exacte locatie van deze veldslag is moeilijk te plaatsen omdat verschillende kaarten ze elders plaatsen. Het dorp Vissenaken maar ook de naburige gemeenten Bunsbeek en Sint-Margriete-Houtem zouden na de veldslag tien jaar lang onbewoond blijven.
Het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) onder de regering van de aartshertogen Albrecht en Isabella bracht tijdelijke rust, maar in 1625 trokken weer Franse, Hollandse en Spaanse troepen door Vissenaken die de inwoners verjoegen. In de Sint-Maartenskerk braken ze de vergulde ciborie in stukken en vernielden ze het tabernakel en de doopvont.
Franse Revolutie Tot op 14 september 1796, maakt Vissenaken St.Maarten samen met Sint-Margriete-Houtem deel uit van de gemeente Bunsbeek. Onder het Franse bewind worden de voormalige heerlijkheden afgeschaft en werden de dorpen gescheiden. "...Want Bunsbeek was eertijds veel grooter dan op den huidigen dag . Het heeft niet alleen Hauthem verloren, maar ook S. Mertens Vissenaken, hetwelk tot aan de Fransche omwenteling er ook deel van maakte ..."
Nederlandse bezetting Op 27 april 1825 nam zijne majesteid koning Willem I der Nederlanden het besluit : "De gemeente St-Peeters-Vissenaeken zal met die van St-Mertens-Vissenaken worden verenigd, ..."
Eerste Wereldoorlog Op zondag 16 augustus 1914, verscheen onderstaand artikel in het Franse dagbladen 'Le Temps' en 'Le Galois' (vrij vertaald):
Vrijdagmorgen om 10.30 uur vond er een gevecht plaats in Vissenaeken (sic). Twee Duitse fietscompagnieën werden opgemerkt door een infanteriecompagnie die zich, terwijl ze zich verschuilde, op de vijand stootte; toen deze op korte afstand van de Belgische troepen was gekomen, werd het vuur geopend en trokken de Duitse fietsers zich onmiddellijk terug. De vijand telde ongeveer vijftig doden. De Belgen leden geen verliezen.
18e eeuw tot heden De in het jaar 1709 gehouden telling stelde de totale bevolking vast op een totaal van 350.
In het jaar 1810 wordt voor Vissenaken het aantal bewoners op 784 gesteld. Bijna 5 inwoners per woning.
De volkstelling van 31 december 1890 stelde de totale bevolking vast op een totaal van 911, waarvan 53 inwoners de beide landstalen spraken .
In 1894 werden er 964 inwoners en 196 woningen geteld. Bezienswaardigheden Ommuurde pastorij met bouwopschrift "Anno 1636" Een bekend natuurgebied is de Rozendaalvallei of gewoon het Rozendaal dat zich van zuid naar noord uitstrekt over het dorp. De Sint-Maartenskerk De Sint-Pieterskerk De kapel van Sint-Himelinus, gebouwd in 1817 De kapel van Onze-Lieve Vrouw De kapel van Onze-Lieve Vrouw van het Heilig Hart De kapel van Onze-Lieve Vrouw van Smarten De kapel Heilig-Hart van Jezus De Dalemse Molen
Natuur en landschap Vissenaken ligt in de Haspengouw op een hoogte van 38-85 meter. Ten noorden van de kom stroomt de velpe in noordoostelijke richting.
Lijst van burgemeesters Ludovicus Verbeylen (1851-1879)Grafsteen (1795-1879), Geneanet Charles VanparysGrafsteen (1836-1926), Geneanet
Demografische ontwikkeling
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1970=volkstellingen; 1976 = inwoneraantal op 31 december
Foto's
Zie ook Slag bij Vissenaken
Nabijgelegen kernen Tienen, Bunsbeek, Kerkom, Kumtich
Externe links Website van Vissenaken Toponymie van Vissenaken Inventaris Onroerend Erfgoed
Categorie:Plaats in Vlaams-Brabant Categorie:Geografie van Tienen (België)