Tussen 1860 en 1873 werden langs de door de Staat der Nederlanden aangelegde spoorlijnen vele stationsgebouwen volgens een standaardmodel gebouwd. Vanaf 1863 werden de meeste geëxploiteerd door de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS), alleen de lijn Den Helder – Amsterdam kwam bij de HIJSM in exploitatie. De stations werden gebouwd door de overheidsdienst Rijkswaterstaat, men spreekt dan ook wel van Waterstaatstations. Standaardisatie had als doel het verhogen van het bouwtempo en het goedkoper bouwen, maar beantwoordde tevens aan de wens om de uitstraling van de gebouwen langs het spoor te uniformeren.
De indeling in klassen betrof de grootte van het station. De klasse was gerelateerd aan het aantal inwoners van de plaats waar het station zou komen. Het type SS eerste klasse was het grootste model, bestemd voor grotere provinciesteden. Type SS vijfde klasse was het kleinste model. De architect was de spoorweg-ingenieur Karel Hendrik van Brederode.
Totaal werden 96 stationsgebouwen volgens de diverse standaardtypen gebouwd. Hiervan zijn er nu nog 26 aanwezig. Hieronder een overzicht van de gebouwen verdeeld naar type:
Overzicht van de gebouwen Type SS "eerste klasse" Deze stations zijn ontworpen door architect Nicolaas Johannes Kamperdijk. Er zijn twee stations gebouwd, beide zijn nog aanwezig: BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1866Station ZwolleZwolle200px|center1870Station DordrechtDordrecht200px|center
Type SS "tweede klasse" Hiervan is er één station gebouwd, maar dit is gesloopt. BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1863Station ZutphenZutphenGesloopt in 1952200px|center
Type SS "derde klasse" Het standaardstation SS derde klasse bestond uit een langwerpig gebouw met een hoge middenrisaliet van twee verdiepingen. Op de begane grond hadden de deuren en vensters van de middenrisaliet en de vleugels rondbogen, op de eerste verdieping van de risaliet waren dit segmentbogen. Hiervan zijn er negen gebouwd, vijf zijn er nog aanwezig. BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1862Station TilburgTilburgGesloopt in 1961200px|center1862Station Den HelderDen HelderGesloopt in 1958200px|center1863Station HarlingenHarlingen200px|center1863Station LeeuwardenLeeuwardenVerbouwd in 1890, 1904 en 1924200px|center1864Station AlkmaarAlkmaarVerbouwd in 1879, 1908, 1929 en 1959200px|center1864Station EindhovenEindhovenGesloopt in 1912200px|center1865Station WinschotenWinschoten1865Station SteenwijkSteenwijkGesloopt in 1971-1972200px|center1872Station MiddelburgMiddelburg200px|center
Type SS "vierde klasse" Het standaardstation SS vierde klasse bestond uit een rechthoekig gebouw van twee verdiepingen. De zijgevels en het middendeel hadden puntgevels. In het middendeel bevonden zich drie rondboogvensters.
Hiervan zijn er vijftien gebouwd, zeven zijn er nog aanwezig BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1862Station RoermondRoermondVergroot in 1864200px|center1862Station SittardSittardGesloopt in 1922-1923200px|center1863Station DeldenDelden200px|center1863Station GoorGoor200px|center1863Station LochemLochem200px|center1863Station OisterwijkOisterwijk200px|center1863Station BoxtelBoxtelVergroot in 1890. Gesloopt in 1998200px|center1863Station FranekerFranekerGesloopt in 1974200px|center1863Station FeanwâldenVeenwoudenGesloopt in 1973200px|center1864Station BuitenpostBuitenpostGesloopt in 1973200px|center1864Station HelmondHelmondVergroot in 1876 en 1911. Gesloopt in 1986200px|center1865Station ScheemdaScheemda200px|center1865Station WolvegaWolvega200px|center1865Station DedemsvaartDedemsvaartVergroot in 1893. Gesloopt in 1952200px|center1868Station GoesGoesVergroot in 1873, 1902, 1914. Gesloopt in 1980200px|center
Type SS "vijfde klasse" Het standaardstation SS vijfde klasse bestond uit een middendeel met twee korte vleugels. Zowel het middendeel als de vleugels hadden een puntgevel. De beide vleugels sprongen aan de straatzijde enigszins en aan de perronzijde sterk terug. De meeste van deze stations zijn rond 1914-1915 vergroot door het middendeel te verhogen en lage zijvleugels aan te bouwen. Er zijn 38 van deze stations gebouwd; hiervan zijn nog negen aanwezig.
BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1862Station EchtEchtVergroot 1884, verhoogd 1911100px|center1862Station MaasbrachtMaasbrachtDoor brand verwoest in 18991862Station WouwWouwGesloopt in 19611862Station Anna PaulownaAnna PaulownaVergroot in 1872. Verdieping gesloopt in de jaren 40/50. In 1961 geheel gesloopt100px|center1862station Noord ScharwoudeNoord ScharwoudeVergroot in 1872. Gesloopt in 19541862Station HeerhugowaardHeerhugowaardVergroot in 1872. Gesloopt in 1967100px|center1862Station SchagenSchagenVergroot 1866 en 1907. Gesloopt in 1967100px|center1862Station BundeBundeVergroot in 1911. Gesloopt in 19641862Station SusterenSusterenVergroot in 1911. Gesloopt in 1975100px|center1862Station VelpVelpVerhoogd in 1914. Gesloopt in 1973100px|center1862Station DierenDierenVerhoogd in 1914. Verwoest bij bombardement in 1944gecentreerd|100x100px1862Station BrummenBrummenVerhoogd in 1914. Gesloopt in 1970100px|center1862Station Beek-ElslooBeekVergroot in 1885, verhoogd in 1911. Gesloopt in 1975100px|center1862Station Gilze-RijenRijenVergroot 1893, verhoogd in 1907. Gesloopt in 1915.100px|center1863Station Kapelle-BiezelingeKapelleVergroot in 1907, verhoogd in 1916100px|center1863KrabbendijkeKrabbendijkeVergroot in 1916100px|center1863Station Kruiningen-YersekeKruiningenVergroot in 1890 en 1902100px|center1863Station Laren-AlmenLarenVerhoogd in 1914100px|center1863Station MarkeloMarkeloVergroot in 1914, verhoogd in 1914100px|center1863Station ReuverReuverVergroot in 1911, in 1995 ongedaan gemaakt100px|center1863Station SwalmenSwalmenVergroot in 1911100px|center1863Station GorsselGorsselVergroot en verhoogd in 1914. Gesloopt in 1963100px|center1863Station DronrypDronrypVergroot 1868 en 1899, verhoogd in 1915. Gesloopt in 1973100px|center1863Station GrijpskerkGrijpskerkVergroot in 1870. Gesloopt in 1881.1863Station HardegarijpHardegarijpVergroot 1891, verhoogd 1915. Gesloopt in 1964100px|center1863Station ZuidhornZuidhornVergroot in 1869 en 1891, verhoogd in 1915. Gesloopt in 1975100px|center1863Station TegelenTegelenVergroot 1892 en 1904, verhoogd in 1911. Gesloopt in 19741863Station WoensdrechtWoensdrechtVergroot en verhoogd in 1916. Verwoest in 19441863Station LangewegLangewegVergroot in 1907. Gesloopt in 19371864Station De SteegDe SteegVerhoogd in 1914. Gesloopt in 1961100px|center1864Station DeurneDeurneVergroot 1892, verhoogd 1913. Verbouwd in 1965. Gesloopt in 1976100px|center1864Station Nuenen-TongelreNuenenVergroot en verhoogd in 1906. Gesloopt in 1972100px|center1864Station BestBestVergroot in 1882, verhoogd rond 1914. Gesloopt in 1975100px|center1865Station StaphorstStaphorstVergroot in 1908, verhoogd rond 1914. Gesloopt in 19701866Station CastricumCastricumVergroot in 1912. Gesloopt in 1969100px|center1864Station Horst-SevenumHegelsomVergroot in 1870, verhoogd in 1915100px|center
Vernieuwde uitvoering "derde klasse" Hiervan zijn er twaalf gebouwd, Meppel en Zuidbroek zijn nog aanwezig. BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1865Station ZuidbroekZuidbroekVergroot 1912, verkleind 1959100px|center1865Station MeppelMeppel100px|center1865Station Hoogezand-SappemeerHoogezand-SappemeerGesloopt in 1989100px|center1865Station EnschedeEnschedeGesloopt in 1950100px|center1866Station HengeloHengeloGesloopt in 18991867Station Bad NieuweschansBad NieuweschansGesloopt in 1973100px|center1867Station Krommenie-AssendelftKrommenieGesloopt in 1930100px|center1867Station WormerveerWormerveerGesloopt in 1978100px|center1867Station Koog-ZaandijkKoog aan de ZaanGesloopt in 19301867Station ZaandamZaandamGesloopt in 1983100px|center1868Station AssenAssenGesloopt in 1988100px|center1868Station HeerenveenHeerenveenGesloopt in 1983100px|center1868Station HoogeveenHoogeveenGesloopt in 1984100px|center
Gewijzigde uitvoering "vierde klasse" (type Zaltbommel) Hiervan werden er acht gebouwd, Vught en Arnemuiden zijn behouden. BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1866Station VughtVught100px|center1868Station ZaltbommelZaltbommelGesloopt in 1984100px|center1868Station HedelHedelGesloopt in 1950100px|center1870Station BarendrechtBarendrechtGesloopt in 1973100px|center1870Station IJsselmondeIJsselmonde (Rotterdam)Gesloopt in 19401871Station ArnemuidenArnemuidenKleinere uitvoering van dit stationstype100px|center1872Station ZwijndrechtZwijndrechtGesloopt in 1894
Gewijzigde uitvoering "vijfde klasse" (type Houten) Hiervan zijn er zes gebouwd, alleen het stationsgebouw van Houten bestaat nog. BouwNaamPlaatsBijzonderhedenAfbeelding1866Station HoutenHoutenIn 2007 150 meter verplaatst100px|center1866Station WaardenburgWaardenburgGesloopt in 1973100px|center1866Station 's-Heer Arendskerke's-Heer ArendskerkeGesloopt in 19631867Station SchalkwijkSchalkwijkGesloopt in 19641867Station CulemborgCulemborgGesloopt in 1974100px|center1867Station GeldermalsenGeldermalsenGesloopt in 1884
Zie ook Lijst van NS-stations Nederlandse spoorwegen
Externe links Sporenplannen van alle Nederlandse stations en vele andere
Standaardstations van de Staatsspoorwegen