thumb|Vlag van nazi-Duitsland thumb|Adolf Hitler in 1933 Het nationaalsocialisme, ook wel ingekort tot nazisme, is een aan het fascisme verwante ideologie die kort na de Eerste Wereldoorlog in Duitsland ontstond.“Nationaal-socialisme”, in: Nieuwe Geïllustreerde Lekturama Encyclopedie, Tirion, Amsterdam (1981) Meestal wordt het woord gebruikt als omschrijving van de dictatuur die Duitsland beheerste van 1933 tot en met 1945 (ook bekend als de periode van het 'Derde Rijk' of 'nazi-Duitsland'). Adolf Hitler was de voornaamste ideologische vormgever van het nationaalsocialisme en tevens de leider van de NSDAP, de politieke partij die het nazisme vertegenwoordigde in de politieke arena. Nadat deze NSDAP de alleenheerschappij in Duitsland verkreeg, werd hij de totalitaire dictator, oftewel absolute alleenheerser (Führer) van Duitsland.
Etymologie De volledige naam van de nazipartij was Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Duits voor 'Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij') en officieel gebruikten ze het acroniem NSDAP. De term 'nazi' werd, vóór de opkomst van de NSDAP, gebruikt als een informeel en denigrerend woord voor een achterlijke boer. Het kenmerkte een onhandig persoon. In die zin was het woord nazi een koosnaam van de Duitse mannennaam Igna(t)z (zelf een variatie op de naam Ignatius) - Igna(t)z was destijds een veelvoorkomende naam in Beieren, het gebied waar de NSDAP vandaan kwam.Harper, Douglas. "Nazi". etymonline.com. Online Etymology Dictionary. Archived from the original on 6 October 2014. Retrieved 22 October 2014.
In de jaren twintig grepen politieke tegenstanders van de NSDAP in de Duitse arbeidersbeweging dit aan. Ze gebruikten de eerder afgekorte term Sozi voor Sozialist (Duits voor 'Socialist') als voorbeeld"Nazi". Online Etymology Dictionary. Archived from the original on 6 October 2014. Retrieved 18 August 2017. en verkortten de naam van de NSDAP, Nationalsozialistische, tot het afwijzende 'Nazi', om hen te associëren met het denigrerende gebruik van de eerder genoemde term.Copping, Jasper (23 October 2011). "Why Hitler hated being called a Nazi and what's really in humble pie – origins of words and phrases revealed". The Daily Telegraph. Archived from the original on 10 January 2022. Retrieved 22 October 2014.Het eerste gebruik van de term 'Nazi' door de nationaalsocialisten vond plaats in 1926 in een publicatie van Joseph Goebbels genaamd Der Nazi-Sozi ['De Nazi-Sozi']. In Goebbels' pamflet verschijnt het woord 'Nazi' alleen wanneer het wordt gekoppeld aan het woord 'Sozi' als afkorting van 'Nationaal-Socialisme'.Goebbels, Joseph (1927) "The Nazi-Sozi" Archived 2 October 2022 at the Wayback Machine, translated and annotated by Randall Bytwerk, Calvin College German Propaganda Archive
Nadat de NSDAP in de jaren 30 aan de macht kwam, werd het gebruik van de term "nazi" op zichzelf of in termen als "nazi-Duitsland", "naziregime", enzovoort, gepopulariseerd door Duitse ballingen buiten het land, maar niet in Duitsland. Van hen verspreidde de term zich naar andere talen en werd uiteindelijk na de Tweede Wereldoorlog weer teruggebracht in Duitsland. De NSDAP nam kortstondig de aanduiding "nazi" over in een poging de term opnieuw toe te eigenen, maar gaf deze poging al snel op en vermeed over het algemeen het gebruik van de term toen ze aan de macht was. In elk geval noemden de auteurs zichzelf doorgaans "nationaalsocialisten" en hun beweging "nationaalsocialisme", maar nooit "nazi's". Een compendium van Hitlers gesprekken van 1941 tot 1944, getiteld Hitlers tafelgesprekken, bevat het woord "nazi" ook niet.Bormann, Martin, compiler, et al., Hitler's Table Talk, republished 2016 In toespraken van Hermann Göring gebruikt hij nooit de term "nazi".See Selected Speeches of Field Marshal Hermann Goring Hitlerjugend-leider Melita Maschmann schreef een boek over haar ervaringen, getiteld Account Rendered.Maschmann, Melita, Account Rendered: A Dossier On My Former Self, originally published in 1963, republished in 2016, Plunkett Lake Press Ze noemde zichzelf geen "nazi", hoewel ze nog lang na de Tweede Wereldoorlog aan het schrijven was. In 1933 beantwoordden 581 leden van de National Socialist Party interviewvragen die professor Theodore Abel van Columbia University hen stelde. Ze noemden zichzelf ook geen "nazi's".Theodore Fred Abel papers
Omschrijving Het nationaalsocialisme bevat, zoals in veel andere autoritaire ideologieën, antiparlementaire, antiliberale (het kant zich enerzijds tegen economisch liberalisme, en bijv. vrijheid van meningsuiting) en anti-marxistische elementen. Het opvallendste verschil met andere ideologieën zijn vooral de extreem racistische elementen. Volgens de nationaalsocialistische propaganda zijn de "Ariërs" (in nazi-ogen de blanke West-Europeanen) de bron van alle menselijke beschaving en zouden alleen "Arische" mensen in staat zijn cultuur en wetenschap te bevorderen. Andere 'rassen', door de nazi's als niet-waardevol aangemerkt, zouden slechts voor slavenwerk geschikt zijn, en vooral "Joden" – gezien als een apart ras – zouden, volgens de nazi-propaganda, zelfs extreem gevaarlijk zijn en uit zijn op de vernietiging van de 'Ariërs'. Racisme leefde in veel Europese staten en in bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Zuid-Afrika was het zelfs een onderdeel van het toenmalige regeringsbeleid (zie Rassensegregatie). Maar het Duitse nationaalsocialisme voerde dit vrij algemene westerse racisme tot zijn uiterste consequenties door, culminerend in massamoord (genocide).
Het nationaalsocialisme wordt veelal gezien als een ideologie, gebaseerd op een racistische pseudowetenschap. Als een van de geestelijke vaders kan worden gezien Arthur Moeller van den Bruck (1876-1925), boegbeeld van de 'Konservative Revolution' en auteur van het boek Das dritte Reich (1923). Hij droomde van een 'Duits socialisme'. In het werk 'Das Recht der jungen Völker' (1919) brak hij een lans voor de belangen van het Duitse en het Russische volk als 'jonge volkeren', volkeren dus die omwille van hun dynamiek de toekomst zou toebehoren. Tussen 1906 en 1922 gaf Moeller van den Bruck ook de Duitse vertaling van het werk van Dostojevski uit.
De Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) was de politieke partij waarin het nationaalsocialisme zich georganiseerd had met als staatkundige leider, Adolf Hitler, die ook grotendeels de ideologie had vormgegeven. Deze werd volgens zijn ideologie door "de voorzienigheid" uitgekozen en moest volgens zijn eigen woorden als een soort Messias het Duitse volk 'verlossen van de binnen- en buitenlandse vijanden' en vervolgens naar een glorierijke toekomst leiden. De NSDAP was vlak na de Eerste Wereldoorlog opgericht en uiteindelijk wist deze partij in januari 1933 aan de macht te komen in Duitsland. Binnen korte tijd had Hitler het land veranderd in een totalitaire dictatuur met hemzelf als absoluut heerser. Naar het Duitsland in deze periode wordt wel verwezen met de term nationaalsocialistisch Duitsland (afgekort tot "nazi-Duitsland"). Een van de eerste antisemitische acties van het bijbehorend regime waren de rassenwetten van Neurenberg (15 september 1935), waarin de Joden hun burgerrechten ontnomen werden.
Sociaal darwinisme en eugenetica Het nationaalsocialisme ontleent veel van zijn ideeën aan het sociaal darwinisme, dat de door Charles Darwin geïntroduceerde evolutietheorie ook op de menselijke samenleving van toepassing achtte. Het sociaal darwinisme leefde sterk onder intellectuele kringen in het Westen rond het fin de siècle (rond 1900), de tijd toen de jonge Hitler zijn wereldbeeld vormde. Vooral evolutionistische begrippen als natuurlijke selectie en overleving van de sterkste (survival of the fittest) werden door het nationaalsocialisme van toepassing geacht op de mens, wat blijkt uit het feit dat men het biologisch bepaald achtte om sociaal zwakkere elementen in de samenleving te doden. In de vrije natuur verliezen zieke, gewonde en gehandicapte dieren immers ook de strijd om het bestaan en sterven meestal snel. Men beriep zich aldus op de natuur waarin ook het recht van de sterkste overheerst. Met deze redenatie rechtvaardigden de nazi's het grootschalig doden van geestelijk of lichamelijk gehandicapten. Onder de codenaam Aktion T4 werden voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog tienduizenden gehandicapte Duitsers gedood. Er werden zelfs propagandafilms gemaakt waarin het werd voorgesteld alsof het doden van gehandicapten eigenlijk heel humanitair was en het beste voor de slachtoffers was: zo werd hen en hun familie verder leed bespaard.
Naast het 'wieden' van minderwaardige leden uit het Arische ras was het volgens de nazi-leer ook heel belangrijk om het ras, hoewel dit volgens de leer al superieur was, nog zoveel mogelijk verder te versterken of te veredelen om de strijd om het bestaan met andere rassen uiteindelijk zo efficiënt mogelijk te kunnen winnen. Om een superras te creëren werden jonge, "Arische" mannen (dat wil zeggen mannen met juiste lichaamskenmerken zoals blond haar, blauwe ogen en goede verhoudingen) aangemoedigd om bij "Arische" vrouwen (met dezelfde raskenmerken) kinderen te verwekken in een Lebensbornhuis. Er werden speciale onderscheidingen uitgereikt en premies betaald aan Duitse vrouwen die een groot aantal kinderen wisten te baren. Dit alles, maar dan iets minder extreem, vond men ook terug in de rond 1900 populaire eugenetica, die veel invloed had in onder andere de Verenigde Staten. De beweging van de eugenetica was ook een voorstander van rassen-hygiëne waarbij sociaal zwakken, criminelen en gehandicapten zich niet moesten kunnen voortplanten om de gezondheid van het menselijk ras te behouden. Daarentegen moest de elite, zoals intelligente mensen, zeer rijken en mensen met goede verhoudingen, juist zo veel mogelijk kinderen krijgen om het ras te veredelen.
Door sommige nationaalsocialisten werd gedweept met flarden van het gedachtegoed van de 19e-eeuwse Duitse filosoof Nietzsche. Dit gebeurde met name door het in een andere context en interpretatie overnemen van de term "übermensch". Met deze term, sporadisch ook eerder door anderen gebezigd, gaf Nietzsche uitdrukking aan een vage, vanuit de evolutieleer gerezen gedachte, dat uit de bestaande mens een nieuwe, superieure soort zou voortkomen, of individuen die daarvan de eerstelingen zouden zijn. In het nazisme wordt de term aan het begrip ras gekoppeld, waarbij gepretendeerd werd dat het "blanke ras" en met name het Duitse volk die belofte zou vervullen (zie verder onder Rassenleer en antisemitisme). Door het introduceren van het als tegenhanger bedoeld begrip "Untermensch" werd een begrippenpaar in het leven geroepen dat bij Nietzsche niet voorkwam.
Nationalisme De nationaalsocialistische leer bevatte sterke Duits-nationalistische kenmerken. Revisionisme was een element waarop de partij dreef: het Duitse Rijk zou in de Eerste Wereldoorlog door de revolutionairen (in nazi-ogen de socialisten, communisten en Joden) zijn verraden (dolkstootlegende) en gedwongen zijn een nadelig vredesverdrag (de Vrede van Versailles van 1919) te accepteren. Dit "onrecht" moest volgens de nazi's uiteraard ongedaan worden gemaakt. De Duitsers moesten de, volgens de bepalingen van dit vredesverdrag, toen afgestane gebieden binnen Europa en ook hun vroegere koloniën terugkrijgen, en het zou afgelopen moeten zijn met de herstelbetalingen en geallieerde bezetting van de westelijke Rijnoever. De nazi's herhaalden voortdurend dat de geallieerden Duitsland opzettelijk beletten in zijn groei en dat het zijn plaats onder de zon werd misgund.