miniatuur|Het Rai-logo De Rai (Radiotelevisione Italiana) is de Italiaanse publieke omroep. Rai heeft drie landelijke voor iedereen te ontvangen televisiezenders: Rai 1, Rai 2 en Rai 3, en drie nationale radiostations: Rai Radio 1, Rai Radio 2 en Rai Radio 3. Verder heeft de omroep in haar aanbod vele digitale kanalen die via de verschillende infrastructuren (digitale ether, digitale satelliet, glasvezel e.d.) worden verspreid. De hoofdzetel van de omroep is gevestigd in Rome.
Geschiedenis Ontstaan De opkomst van de Rai verbonden aan een normatieve maatregel, het Koninklijk Decreet, wat het alleenrecht op de radio-uitzendingen aan de Staat toewees. Op 27 augustus 1924 ontstaat in Turijn het bedrijf dat we vandaag de dag kennen als de Rai (Radiotelevisione Italiana), onder de naam Unione Radiofonica Italiana (URI). De URI was een naamloze vennootschap opgericht door Costanzo Ciano, de eerste minister van Communicatie van Italië. URI was een fusie tussen Radiofono van Guglielmo Marconi en SIRAC. Op 6 oktober 1924 begon de URI met regelmatige radio-uitzendingen vanuit Rome. Daarmee startte de eerste reguliere omroepdienst in Italië.
Periode van het fascisme In 1928 vond er een reorganisatie plaats nadat de fascistische regering de URI had overgenomen (feitelijk genationaliseerd) en waarbij de naam werd veranderd in EIAR (Ente Italiano Audizioni Radiofoniche). Daarmee versterkten de fascisten, die daarvoor aan de macht waren gekomen, hun greep op de radio. Geleidelijk aan werd het aantal zenders uitgebreid. Bijna heel Italië kon radioprogramma’s van de EIAR ontvangen toen er in 1932 radiozenders in Bari, Milaan en Florence in gebruik werden genomen. In vergelijking met andere Europese landen was dat traag, de redenen daarvoor waren de slechte economische situatie en de fascisten die pas na een tijd de mogelijkheden van de radio voor voornamelijk propaganda zagen. Maar de overheid experimenteerde toen wel al met televisie-uitzendingen.
Naoorlogse periode Na de val van het fascisme werd de Italiaanse omroep in 1944 omgedoopt in de RAI (Radio Audizioni Italiane) en op 3 november 1946 kwamen er twee radiozendernetten, zender rood (Rete Rossa) en zender blauw (Rete Azzurra). Deze twee netten dienden vooral om de vanaf 1943/1944 gescheiden zenders weer landelijk te maken. Het was deels een gevolg van de geschiedenis waarbij Zuid-Italië veel eerder bevrijd was dan Noord-Italië dat tot aan 1945 nog een nazi-fascistisch regime kende. Rete Azzurra was vooral op Centraal-Italië en het noorden gericht en Rete Rossa vooral op Centraal-Italië en zuiden, met grotendeels regionale uitzendingen en omvatten muziek, proza, opera, variété, symfonische muziek en lichte muziek.
Ook kwamen er internationale uitzendingen onder de naam 'Radio Roma' in het Italiaans, Engels, Frans, Spaans en Portugees via de korte golf voor Europa en het Amerikaanse continent. Radio Roma heeft zelfs enkele jaren in het Nederlands uitgezonden, maar stond tot 1962 los van de Rai (is thans Rai International/Rai Italia). Nadat alle radio-uitzendingen weer landelijk waren geworden en de zenders na de oorlog waren hersteld, werden de netnamen gewijzigd. Rete Rossa werd op 30 december 1951 omgedoopt in Programma Nazionale (sinds 1976 Rai Radio 1) met vooral informatieve programma's en Rete Azzurra in Secondo Programma (sinds 1976 Rai Radio 2) met vooral amusement. Er was sinds 1 oktober 1950 ook een 'Terzo programma' (sinds 1976 Rai Radio 3) met vooral cultuur. Deze indeling van Rai Radio 1 als informatief net, Rai Radio 2 als amusementsnet en Rai Radio 3 als cultureel radionet is nog steeds van kracht.
Door de naderende komst van televisie en de voor de Rai onzekere naoorlogse situatie, nam de democratische regering de aandelen van de Rai in handen en gaf deze in handen van SIP (Società Idroelettrica Piemontese, wat later Telecom Italia werd) om deze op 26 januari 1952 in handen te geven van IRI, de staatsdeelnemingenmaatschappij die het bedrijf eind jaren 90 overdroeg aan de regering zelve. Vanaf de jaren 50 zendt de Rai haar drie zenders uit via de FM-band, maar vanaf midden jaren 70 toen de commerciële radio in Italië startte ondervinden de Rai-radiozenders hevige concurrentie. Sinds 15 mei 2004 zenden Rai Radio 2 en Rai Radio 3 niet meer uit op de middengolf; Rai Radio 1 heeft nog tot 11 september 2022 op de middengolf uitgezonden.
De Italiaanse regering verstrekte de Rai eind jaren 40 een concessie voor twintig jaar, waarmee de staatsomroep het exclusieve recht kreeg om programma’s uit te zenden. In 1954 werd de naam vanwege de komst van televisie gewijzigd in RAI - Radiotelevisione Italiana. Tegenwoordig is het in Italië gebruikelijk om acroniemen die eigennaam zijn en veel gebruikt worden niet meer helemaal in hoofdletters te schrijven, dus "Rai", zoals ook in het tegenwoordige logo.
Komst van de televisie Op 3 januari 1954 begon het televisietijdperk in Italië, toen begon de Rai met regelmatige uitzendingen en in 1961 kwam er een tweede televisieprogramma. Rai 1 heette oorspronkelijk RAI - Programma nazionale. Op 15 maart 1976 werd de naam omgedoopt in Rete 1. Aanvankelijk waren er alleen avonduitzendingen, maar na verloop van tijd begon de Italiaanse omroep ook met regelmatige middaguitzendingen. Rai 2 startte op 4 november 1961 onder de naam RAI - Secondo Programma. Op 15 maart 1976 werd de zender Rete 2. Rai 3 startte haar uitzendingen op 15 december 1979 onder de naam Rete 3. Op 3 oktober 1983 wijzigden de namen van de drie netten in de namen Rai Uno, Rai Due en Rai Tre. Op 18 mei 2010 werden de namen gewijzigd in Rai 1, Rai 2 en Rai 3 waarbij de cijfers niet meer worden uitgeschreven in de zenderaanduidingen.
Relatie tussen de Rai en de Italiaanse politiek Twintig jaar nadat de Italiaanse publieke omroep in 1954 zijn eerste televisieprogramma uitzond, was de televisie het voornaamste informatiemiddel van Italië geworden. In eerste instantie viel de Rai onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Staatsbedrijven, omdat het een onderdeel was van IRI. De grootste regeringspartij DC, de christendemocratische partij, had zodoende de informatieverstrekking in handen.
Onder Ettore Bernabei, directeur van 1959 tot 1974 bleef de Rai onder invloed van de christendemocraten. Er werd alleen tegenwicht geboden door de lokale "vrije radio’s". In die periode begon ook de massale arbeidsonrust op te treden en dit liet ook de Rai niet ongemoeid. Dit resulteerde in 1969 tot een demonstratie van honderdduizend leden van de metaalbond FIOM, die meer aandacht voor arbeidsvraagstukken eisten.
In 1973 stelden de drie vakcentrales CGIL, CISL en UIL een plan op voor een ‘democratische bedrijfsvoering van de Rai’. Twee jaar later leidde dit tot hervorming van de Rai. De staatsomroep staat sindsdien niet meer onder controle van de regering, maar van een parlementaire commissie van toezicht. Deze parlementaire controle had democratisering moeten brengen maar het ontaardde in lottizzazione, de verkaveling van functies onder politieke partijen. Na de hervorming werd er binnen de Rai een verdeling gemaakt, wat met name van belang was voor de journalistieke uitzendingen. Rai 1 bleef onder controle van de Democrazia Cristiana en dus christendemocratisch, Rai 2 kwam in handen van de sociaaldemocratische partij (PSI) en Rai 3 kwam in handen van de toenmalige PCI, oftewel de communisten.
Vandaag de dag is Rai 1 meestal in handen van de regeringspartijen, Rai 2 van de centrumrechtse partijen (Lega Nord, met ook invloeden van Forza Italia en Fratelli d'Italia en Rai 3 van Partito Democratico (sociaaldemocraten).
De Rai heeft altijd blootgestaan aan politieke inmenging en is herhaaldelijk het slachtoffer geworden van gepolitiseerde ontslagen en pogingen om de redactionele lijn te beïnvloeden. Een berucht voorbeeld is de zuivering van kritische journalisten door premier Silvio Berlusconi rond de eeuwwisseling in wat bekend is geworden als "editto bulgaro".
In 2015 kwam Matteo Renzi met ingrijpende voorstellen met betrekking tot het bestuur van de Rai met de intentie de invloed van de politieke partijen te beperken. De Rai heeft een bestuursvoorzitter gekregen die benoemd wordt door de regering en verder wordt zijn taak uitgebreid. Het parlement heeft minder invloed gekregen en het recht om Rai bestuurders te benoemen is beëindigd. De invloed van de regerende politieke partijen is daardoor wel toegenomen.
Na haar aantreden in oktober 2022 heeft de extreemrechtse regering van premier Giorgia Meloni de controle over Rai verder opgeschroefd. Carlo Fuortes, de zittende bestuursvoorzitter van Rai, werd vervangen door Roberto Sergio. Hij koos vervolgens Giampaolo Rossi als algemeen directeur en diverse hoofdredacteuren werden vervangen. Dit betekende een ruk naar rechts in het politieke spectrum waarop Fabio Fazio en Lucia Annunziata, twee populaire tv-presentatoren, besloten Rai te verlaten. Oppositiepartijen noemen de Rai ook wel “TeleMeloni”. In oktober 2024 werd Giampaolo Rossi bevorderd tot bestuursvoorzitter.
In mei 2024 staakten journalisten van de Rai een volle dag tegen de verstikkende controle van de regering-Meloni en tegen besparingen bij de omroep. Voor dit laatste worden werknemers die met pensioen of zwangerschapsverlof gaan, niet vervangen waardoor de werkdruk toeneemt. Discussies over politieke beïnvloeding bij de Rai zijn nieuw, maar sinds het aantreden van Meloni zijn de zorgen over inmenging toegenomen. Verschillende programmamakers zijn opzijgezet of zelf opgestapt uit onvrede met groeiende bemoeienis vanuit de regering.
Activiteiten De Rai is een van de grotere Europese publieke omroepen, een van de grotere Italiaanse fictie- en filmproducenten (Rai Cinema en Rai Fiction waaronder ook filmdistributeur 01 Distribution), actief met internet, met zowel journalistieke al amuserende content alsmede programma's op anvraag via "RaiPlay", alsmede een facilitair zendernetwerkbedrijf (Rai Way), archieven (Rai Teche), een internationale tak (Rai International), een culturele en educatieve tak (Rai Cultura)(t.b.v. onder meer Rai 5, Rai Scuola en Rai Storia), een themazendertak aangaande fictie (Rai Gold met Rai 4, Rai Premium en Rai Movie) een orkest, reclameverkoopafdeling (Rai Pubblicita' ), organisator van de bekende Prix Italia alsmede boekenuitgever onder het label Rai Libri, een technisch-experimenterende tak (Rai CRITS) en een verkooptak van eigen producties (Rai Com).
De Rai is ook actief voor de linguïstische minderheden van Italië, met uitzendingen in het Frans (ten behoeve van de inwoners dan de Franstalige regio Aostadal), Sloveens (voor het gebied in de omgeving van Triëst) en Duits (voor de provincie Alto-Adige oftewel Zuid-Tirol). Ook voor uitzendingen rondom de president (Rai Quirinale) en het Vaticaan (Rai Vaticano) kent de Rai speciale afdelingen.
De focus op On demand content van de Rai en het ter beschikking stellen daarvan wordt steeds groter. Via Rai Play en de audioversie Rai Play Sound wordt het video en audioaanbod van de Rai zowel binnen als buiten Italië ter beschikking gesteld.
Kijkcijfers De kijkersaandelen zijn redelijk stabiel in Italië. Rai is veelal net iets groter dan Mediaset en het verschil is tijdens primetime meestal nog iets hoger.
In 2024 was het geschatte televisiepubliek in Italië gemiddeld 8,2 miljoen kijkers gedurende de dag en 19,1 miljoen tussen 20:30 en 22:30 uur (primetime). Gedurende de dag trok Rai drie miljoen kijkers, kijkersaandeel 36,6%, en tijdens primetime 7,3 miljoen kijkers met een kijkersaandeel van 38,2%. Mediaset was nagenoeg even groot, met een kijkersaandeel van 36,9% voor de hele dag en 35,6% in de avond. Rai 1 trekt over de gehele dag ongeveer even veel kijkers als Canale 5 van Mediaset, maar tijdens primetime ligt het kijkersaandeel bijna 7 procentpunten hoger.